Ayuntamiento de Oronz / Orontzeko Udala

Herria

Orontze Nafarroako Pirinioetako herri txiki bat da, Zaraitzu ibarraren bihotzean kokatua. Historia, paisaia eta komunitate-bizitza uztartzen dituen herria. Iparraldean Ezkaroze du mugakide, ekialdean Bidankoze, hegoaldean Zaraitzuko Espartza eta mendebaldean Ehaurta. Inguruan mendi, baso eta zelaiak ditu, eguneroko bizimoduaren erritmoa markatzen dutenak.

Kokapen geografikoari dagokionez, klima submediterraneoa da behealdeetan, eta subatlantikoa goialde eta ipar-orientazioko eremuetan. Urteko batez besteko tenperatura 7 ºC eta 9 ºC bitartekoa da.

Geografia eta natura-ingurunea

Herria ingurune pribilegiatuan dago kokatua, Zaraitzu ibaiak zeharkatua. Ibai horrek historian zehar bizitza, lan eta komunikazio-iturri izan da. Paisaiak belardiak, nekazaritza-eremuak eta baso zabalak uztartzen ditu: pinua, pagoa eta haritza dira nagusi.

Harriztatutako kaleek eta Pirinioetako arkitektura tradizionaleko etxeek osatzen dute herria, natur ingurunean modu naturalean integratua.

Fauna aberatsa eta askotarikoa da: basurdeak, orkatzak, oreinak, azeriak, urtxintxak eta amuarrainak herria inguratzen duen ekosistemaren parte dira.

Historia

Erdi Aroan, Orontze Atabeako parte izan zen, Zaraitzu ibarraren baitan. 1846. urtean, ibarra desegituratu ondoren, udalerri independente bihurtu zen.

XX. mendearen hasieran, herriko hainbat lagun Amerikara joan ziren aukera berrien bila. Gerora, Iruñeko industrializazio-prozesuarekin batera, biztanleria berriro gutxitu zen. Hala ere, Orontzek bere nortasuna, memoria kolektiboa eta lurraldearekiko sustraia mantentzen jakin du.

Ekonomia eta landa-bizitza

Orontzeko ekonomia, nagusiki, lehen sektorean eta zerbitzuetan oinarritzen da, lurraldearekiko lotura estua mantenduz. Nekazaritzan, patataren laborantza da nagusi, bai kontsumorako bai hazi gisa erabiltzeko. Patata inguruko produktu tradizionaletako bat da.

Ardi-abeltzaintza eta baso-ustiapena funtsezko jarduerak dira oraindik ere, ingurunea errespetatu eta ezagutzen duen eredu ekonomiko baten isla, belaunaldiz belaunaldi transmititutako bizimodu jasangarriaren adierazgarri.

Hizkuntza eta ondare immateriala

Zaraitzuera Zaraitzu ibarreko euskararen aldaera historikoa da. Mende luzez eguneroko hizkuntza izan zen Orontzen eta ibarreko gainerako herrietan, eta identitate kulturalaren funtsezko parte izan da.

XX. mendean zehar erabilera galtzen joan bazen ere, gaur egun zaraitzuera ondare ez-material baliotsutzat hartzen da: aztertu, berreskuratu eta balioesten dena. Ikerketa linguistikoek eta dibulgazio-proiektuek hizkuntza berezi honen memoria bizirik mantentzen laguntzen dute.

Euskara, gaztelaniarekin batera, Orontzeko paisaia kulturalaren parte da, hizkuntzaren, lurraldearen eta komunitatearen arteko lotura sakona gogoraraziz.

Ondare materiala

• San Kosme eta San Damiango eliza parrokiala

XIII. mendean eraikia, barrualdean 1616. urtean Juan de Etxenagusiak zizelkatutako erretaula nagusia nabarmentzen da, ibarreko ondare historiko-artistikoaren adibide esanguratsua.

• Orontzeko zubia

Ibarreko zubirik zaharrenetako bat da, kareharriz eraikia. Denboraren poderioz, haren arkuetako bat berreraiki zen, jatorrizko egitura luzatuz. Zubiak funtsezko eginkizuna izan zuen egurraren garraioaren historian, Zaraitzu ibaitik behera zihoazen almadien lotuneetako bat izanik

Etnografia eta erabilera tradizionala

Orontzek natura-baliabideen erabilerari lotutako tradizio aberatsa gordetzen du.

Almadiak

Mende luzez, egurraren garraioa almadien bidez egin zen, eta jarduera horrek ibarreko bizimodua markatu zuen. Zaraitzu ibaiaren ibilbidean lau lotune zeuden: Zatoia ibaia, San Pedroko bihurgunea, Orontzeko zubia eta Gorza. Zaraitzun, almadiak nagusiki pinuz egiten ziren, izei eskasia zela eta.

Jaiak

• Herriko jaiak: ekainaren hirugarren asteburua
• San Kosme eta San Damian: irailaren 27a
• San Gregorio: martxoaren 12a

Orontzeko jaiek izaera hurbila eta inklusiboa dute: topagune, bizikidetza eta parte-hartzea sustatzen dituzte, herritarren eta bisitarien artean.

Zerbitzuak

Orontzek egonaldia eta eguneroko bizimodua errazten dituzten oinarrizko zerbitzuak ditu:

• Gasolindegia
• Ostatua
• Aterpetxea
• Landa-etxea
• Autobus-zerbitzua
• Zerbitzu ibiltariak: fruta-denda eta arrandegia, okindegia eta harategia

Jarduerak

Orontzen eta inguruko herrietan jarduera ugari egin daitezke, adin eta erritmo desberdinetara egokituak:

• Ibilaldiak eta tokiko ibilbideak
• Natura-behaketa
• BTT ibilbideak
• Iraupen-eskia
• Eskalada
• Zaldi-ibilaldiak

Halaber, inguruan jarduera fisiko eta kirol-jardueren eskaintza zabala dago.

Orontze ez da bisitatzen den toki bat soilik.
Sentitzen den herri bat da.